Kompostlama, organik atıkların mikroorganizmalar sayesinde oksijenli (aerobik) veya oksijensiz (anaerobik) ortamda parçalanarak kararlı ve faydalı bir maddeye dönüşmesi sürecidir. Bu süreçte mikroorganizmalar oksijen tüketir, ısı, az miktarda karbondioksit (CO₂) ve su buharı oluşur. Açığa çıkan CO₂ miktarı, atıkların yanlış yönetildiği mevcut sistemlere kıyasla çok düşüktür.
Kompostlama her yerde yapılabilir. Apartmanlarda koku ve sinek oluşturmayan, az yer kaplayan yöntemler kullanılabilir; mutfak atığı az olanlar komşularıyla iş birliği yapabilir. Kompost, yaşamış olan organik maddelerin bir araya getirilerek, uygun koşullarda doğal yollarla ayrışması sonucu oluşur.
Kompostun 7 Faydası
- Atıkları değerlendirir. Mutfak atıkları çöpe gitmek yerine faydalı bir kaynağa dönüşür. Bu sayede çöp miktarı, fosil yakıt kullanımı, metan gazı salımı ve çevre kirliliği azalır.
- Toprak yapısını iyileştirir.Toprağın topaklaşmasını (agregat) sağlar, toprağın nefes almasına yardımcı olur. Nem tutma kapasitesini artırır, buharlaşmayı ve erozyonu azaltır.
- Toprağın havalanmasını sağlar.Toprak canlıları için sağlıklı bir ortam oluşturur, köklerin daha rahat hava almasını sağlar ve besin alımını kolaylaştırır.
- Bitkilere dengeli besin sunar. Kompost, besinleri yavaş ve bitkinin ihtiyacı olduğu zamanda verir. Sentetik gübrelerin aksine yeraltı sularını kirletmez.
- Toksinleri etkisiz hale getirir. Ağır metaller ve zararlı maddeler bitkiler tarafından alınamayacak forma dönüşür. Kirlenmiş toprakların iyileştirilmesinde kullanılır.
- pH dengesini düzenler. Toprağın pH’ını dengeler, bitkilerin besinlere erişimini kolaylaştırır.
- Bitki gelişimini destekler. İçerdiği hümik asit sayesinde bitkilerin büyümesini hızlandırır ve onları güçlendirir.
Kompost için Gerekli 4 Bileşen : Oksijen, Nem, Isı, Organik Maddeler
Kompostun sağlıklı şekilde oluşabilmesi için oksijen, nem, ısı ve organik madde dengesi doğru ayarlanmalıdır.
Oksijen: Sağlıklı bir kompost için bazı temel unsurların bir arada bulunması gerekir; bunların en önemlisi oksijendir. Oksijenli (aerobik) kompostlama, faydalı mikroorganizmalar sayesinde organik atıkları sağlıklı ve kokusuz bir humusa dönüştürür. Bahçe ve ev kompostlarının temelidir. Oksijensiz (anaerobik) ayrışma ise fermantasyon şeklinde gerçekleşir. Bu yöntemde metan gazı açığa çıkar; doğru kontrol edilmezse kötü koku, zararlı bileşikler, sera gazı salımı ve hatta patlama riski oluşabilir.
Nem: Kompost yeterince nemli değilse, ayrışmayı sağlayan mikroorganizmalar yaşayamaz ve süreç başlamaz; aşırı ıslak olduğunda ise yığın havasız kalır ve kötü koku oluşur. İdeal nem oranı yaklaşık %30’dur. Pratikte bu, elde sıkıldığında yalnızca birkaç damla su akan bir kompost karışımı anlamına gelir. Nem dengesi, kullanılan ıslak ve kuru malzemelerin doğru oranlarda bir araya getirilmesiyle sağlanır.
Isı: Kompostlaşma sürecinde gerekli olan sıcaklık, dışarıdan değil, yığının içindeki mikroorganizmaların faaliyetleriyle oluşur. Yığın yeterince büyük, havadar, nemli ve doğru besin dengesine sahipse, termofilik mikroorganizmalar sayesinde iç sıcaklık hızla yükselir. Dış ortam sıcaklığı düşük olsa bile, iyi hazırlanmış bir kompost yığını içten ısınmaya devam eder. Bu nedenle kompostu özel olarak ısıtmaya gerek yoktur; kışın üzerini örtmek, yazın ise gölgede tutmak yeterlidir. Ancak özellikle sıcak kompost için minimum hacmin sağlanması önemlidir; yaklaşık 1 m³’ün altındaki yığınlar istenen sıcaklığa ulaşamaz.
Organik Maddeler: Kompostun ana hammaddesi organik maddedir, ancak her organik atık karışımı sağlıklı bir kompost oluşturmaz. Ayrışmanın başlayabilmesi için azot ve karbon içeren malzemelerin dengeli şekilde bir araya gelmesi gerekir. Azotça zengin mutfak atıkları, taze otlar ve gübreler “yeşil”; karbonca zengin kuru yapraklar, saman, talaş ve karton gibi materyaller ise “kahverengi” olarak adlandırılır. İdeal kompost için karbon–azot oranı yaklaşık 25:1 veya 30:1’dir. Bu oran ağırlığa göredir; pratikte ise yeşil ve kahverengi malzemelerin hacim olarak genellikle birbirine yakın miktarlarda kullanılması yeterli olur.
Kompost yapılırken bazı malzemelerden kaçınılmalıdır. Kedi ve köpek dışkısı, fazla miktarda yağ, kimyasal veya ağır metal içerebileceği düşünülen atıklar, çok sert ve büyük parçalar kompost için uygun değildir. Et ve süt ürünleri, özellikle soğuk kompostta insan sağlığına zararlı patojenlerin tamamen yok olmamasına neden olabilir. Ayrıca fazla miktarda turunçgil atığı, ortamı aşırı asidik hale getireceği için tercih edilmemelidir.
Kompost için Gerekli Malzemeler
Her şeyden önce, evinizden çıkan organik artıkları iyi belirleyin ve ayırın. Gazeteler, meyve kabukları, yemek artıkları, saç, peçete, kahve veya çay telvesi, yumurta kabuğu gibi şeylerin tümü kompost yapılabilir.
Komşularınızla konuşup ev ve bahçe artıklarını toplayabilir, pazar yerinden arta kalanları,marketten çıkan meyve sebze artıklarını, marangozların attığı talaşı (boyasız, cilasız, tutkalsız olmalı; mdf vs kaplama olmamalı), lokanta ve kafeteryaların mutfak atıklarını toplayabilirsiniz. Mahalleniz veya kasabanızdaki kaynakları belirledikten sonra, size fazladan iş çıkarmayacak şekilde bunları toplamanın pratik yöntemlerini keşfedebilirsiniz.
KOMPOST TÜRLERİ
Bahçenizde veya evinizde organik atıkları değerlendirmenin en iyi yollarından biri kompost yapmaktır. Kompost, toprağı zenginleştiren, bitkilerin daha sağlıklı büyümesini sağlayan doğal bir gübredir. Fakat kompost yöntemleri farklıdır ve her birinin uygulama şekli, hız ve bakım ihtiyacı değişir. İşte en yaygın kompost türleri:
Soğuk Kompost
Soğuk kompost, adından da anlaşılacağı üzere sıcak kompost gibi yüksek sıcaklıklara ulaşmaz ve doğada toprak oluşumuna benzeyen bir süreç izler. Bu yöntemin en büyük avantajı, basit ve uğraş gerektirmemesidir. Kompost yığınıyla sürekli ilgilenmeye vakti olmayan kişiler için idealdir. Tamamen olgunlaşması genellikle 6 ay ile 2 yıl arasında sürer.
Soğuk kompost yapmak için temel olarak yapmanız gereken, elinize geçen organik atıkları bir yığın hâlinde üst üste koymaktır. Kullanılacak malzemeler arasında sebze ve meyve artıkları, kahve telvesi, çay posası gibi evsel atıklar bulunur. Her yeni eklediğiniz atığın üzerine karbon açısından zengin malzemeler (saman, kuru yaprak, talaş, az miktarda kağıt veya karton) serilmelidir. Bu tabaka, kompostun nemini dengeler, sineklenmeyi ve kokuyu önler.
Soğuk kompostun süresi uzun olsa da, bu süreç boyunca hangi malzemelerin daha hızlı parçalandığını gözlemlemek mümkün olur. Düşük sıcaklık nedeniyle yabancı ot tohumları ve bazı patojenler tamamen yok olmasa da, mikroorganizma açısından zengin ve besleyici bir kompost elde edilir. Soğuk kış aylarında süreç yavaşlar; ayrıca et, kemik veya çok asidik malzemeler eklenmemelidir.
Soğuk kompost için alan ihtiyacı, dört kişilik bir aile için yaklaşık 1 m³’tür. Daha büyük alanlarınız varsa birden fazla yığın veya kutu hazırlayabilirsiniz. Küçük alanlarda delikli çöp kovaları veya döner tamburlar da kullanılabilir. Havanın yığına ulaşmasını sağlayacak delikler açmak, alt kısmı sinek teli ile kaplamak ve düzenli nem kontrolü yapmak önemlidir.
Sıcak Kompost
Sıcak kompost, hızlı ve verimli bir yöntemdir, ancak doğru uygulandığında başarılı olur. Yığın, uygun karbon-azot dengesi, nem ve düzenli çevirme ile bir ayda kullanılabilir hâle gelir. Deneyimli bahçıvanlar, bazı koşullarda bunu iki haftaya kadar düşürebilir.
Sıcak kompost, özellikle büyük bahçeler veya yeni başlatılan bahçeler için idealdir, çünkü hızlı bir şekilde toprağı zenginleştirir ve bitkiler için gerekli besinleri sağlar. Yığının bir kerede oluşturulması gerekir; süreç başladıktan sonra yeni malzeme eklenmez.
Kompost süreci üç evrede işler:
- Mezofilik evre (20–40°C): Bakteriler, mantarlar ve protozoalar aktiftir.
- Termofilik evre (40–70°C): Patojenler ölür, humuslaştırıcı bakteriler aktif olur.
- Soğuma evresi: Mantarlar, aktinomisetler ve solucanlar ortaya çıkar, kompost olgunlaşır.
Malzemeler genellikle karbon içerikli (saman, yaprak, talaş) ve azot içerikli (hayvan gübresi, taze otlar) olarak katmanlar hâlinde serilir. Yığın yüksekliği 1–1,5 metre olmalıdır; daha yüksek yığınlar havalanmaz ve kalite düşer. Düzenli çevirme, malzemelerin homojen karışmasını, nem dengesini ve ısınmayı sağlar. Çevirme sıklığı, malzeme ve yığın büyüklüğüne göre değişir.
Sıcak kompostun avantajı, patogenleri ve yabancı ot tohumlarını yok etmesi ve kısa sürede verimli kompost üretmesidir. Dezavantajı ise, düzenli bakım, doğru malzeme dengesi ve başlangıçta yeterli organik madde gerektirmesidir.
Solucan Kompostu (Vermikompost)
Solucan kompostu, organik atıkların solucanların sindirimiyle dönüştürüldüğü bir yöntemdir. Burada organik maddelerin öğütülmesi, karıştırılması ve havalandırılması doğrudan solucanlar tarafından yapılır. Kullanılan kırmızı solucanlar (Eisenia foetida ve Lumbricus rubellus), özellikle mutfak atıklarını hızlı ve verimli bir şekilde komposta dönüştürür.
Solucan kompostu hem katı hem sıvı ürün verir. Katı kompost toprağın su tutma kapasitesini artırır, bitki büyümesini destekler; sıvı kompost ise sulama veya yaprak spreyi olarak kullanılabilir. Solucanlar, uygun nem, sıcaklık ve pH dengesine ihtiyaç duyar. Aşırı sıcak, soğuk veya doğrudan güneş ışığı ölüme yol açabilir.
Evde küçük kutular veya büyük sistemler kurarak uygulanabilir. Solucanlar özellikle sebze ve meyve artıkları, muz kabuğu, yumurta kabuğu ve kahve posasını tüketir. Et, süt, kemik ve fazla sulu meyveler onlar için uygun değildir. Küçük parçalar hâlinde atıkları vermek, sindirimi hızlandırır.
Bokaşi Kompostu
Bokaşi, Japonca “fermente olmuş organik madde” demektir ve Etkin Mikroorganizmalar (EM) ile yapılan anaerobik bir kompost yöntemidir. Küçük bir kova içinde yapılabilir, koku ve sinek yapmaz, metan gazı üretmez ve apartman daireleri için uygundur.
Her türlü organik atık kullanılabilir; et, süt ürünleri ve narenciye bile hızlıca parçalanır. Atıkların üzerine Bokaşi mayası eklenir, hava alınmadan kapalı şekilde fermentasyona bırakılır. Kovadaki sıvı, sulandırılarak faydalı bir gübre olarak kullanılabilir. Kompost toprağın altına gömülür ve yaklaşık iki hafta sonra dikim yapılabilir.
Bokaşi yöntemi, özellikle apartmanda yaşayanlar veya hızlı ve hijyenik bir yöntem isteyenler için uygundur. Fermantasyon sırasında görülen beyaz küfler ve sirkemsi turşu kokusu normaldir; bu, sürecin doğru işlediğini gösterir.
Hangi Kompost Sizin için Daha Uygundur?
- Zahmetli, hızlı sonuç veren ve bahçede yapılabilen kompost; Sıcak kompost.
- Az bakım, uzun süreç ve bahçede yapılabilen; Soğuk kompost.
- Daha zahmetli ve ev ortamında yapılabilen; Solucan kompostu.
- Her türlü atığı hızlıca işlemek için ev ortamında yapılabilen; Bokaşi kompostu.
Tamamlanmış kompost, fide ve saksı toprağına yaklaşık 1:3 oranında karıştırıldığında, filizlenmeyi hızlandırır ve bitkilerin daha sağlıklı büyümesini sağlar. Hangi yöntemi seçerseniz seçin, dikkat ve sabır, bahçenizin verimini artırmanın anahtarıdır.
Kaynak: Rona, E. (t.y.). Sağlıklı toprak ve sağlıklı bitkiler için kompost rehberi (O. Ayman, Ed.). Buğday Ekolojik Yaşamı Destekleme Derneği. http://www.bugday.orgFormun Altı
